Kupiectwo międzywojennego Krasnegostawu

Miasto handlowe

Zakłady, składy, hurtownie i sklepy

Początek XX wieku przynosi rozkwit wielu zakładów, składów, hurtowni i sklepów na terenie miasta Krasnegostawu.

Jednym z najcenniejszych świadectw tego świata są zachowane reklamy krasnostawskich firm publikowane w gazecie „Ziemia Krasnostawska”. Pozwalają dziś odtwarzać nie tylko nazwy przedsiębiorstw, lecz również branże, adresy, ofertę, język reklamy i aspiracje lokalnych właścicieli.

Środowisko i samorząd

Kupcy jako uczestnicy życia miasta

Środowisko kupieckie było mocno powiązane wewnętrznie. Kupcy pełnili rolę doradców w sprawach rozwoju miasta, niejednokrotnie zasiadali w ławach rajców miejskich i — jak podkreśla źródłowa narracja SKK — byli ogólnie szanowani i poważani.

Historia kupiectwa nie jest wyłącznie historią sklepów. To również historia lokalnego samorządu, miejskich elit, rodzin przedsiębiorców i społecznego zaufania.

Około 1938 roku

Klub Kupca — własna siedziba krasnostawskich kupców

Dzisiejszy budynek Krasnostawskiego Domu Kultury ma kupieckie korzenie. Jego przedwojenna historia jest jednym z najmocniejszych materialnych świadectw pozycji krasnostawskiego środowiska kupieckiego.

Jak ustalił dr Ryszard Maleszyk w opracowaniu „60 lat Krasnostawskiego Domu Kultury”, najprawdopodobniej w 1938 r. Stowarzyszenie Kupców Krasnostawskich rozpoczęło przy ówczesnej ul. Lubelskiej budowę murowanego, piętrowego budynku przeznaczonego na siedzibę Klubu Kupca. Powstał on w miejscu wcześniejszego składu paliw urządzonego przez Austriaków pod koniec 1915 r., kiedy ulica nosiła nazwę Cesarska.

Projekt budynku przygotował lubelski inżynier Stanisław Podkowa. Obiekt był podpiwniczony, a piwnice i podpiwniczenia połączono z kanałami dymnymi, dzięki czemu — jak opisuje Maleszyk — mogły służyć również jako pomieszczenia mieszkalne dla personelu.

Najbardziej charakterystycznym elementem projektu były dwie okrągłe, przeszklone baszty tworzące narożniki budynku. Dr Maleszyk interpretuje tę reprezentacyjną architekturę jednoznacznie: krasnostawscy kupcy chcieli w ten sposób podkreślić swoją pozycję w mieście i regionie. Klub Kupca miał więc być nie tylko lokalem organizacji, ale również widocznym w przestrzeni miasta symbolem siły i aspiracji środowiska kupieckiego.

Budynek został wymurowany i przykryty dachem, lecz wybuch II wojny światowej uniemożliwił wykończenie wnętrz i otwarcie Klubu Kupca. Tym samym ambitna przedwojenna inwestycja Stowarzyszenia nigdy nie zaczęła funkcjonować zgodnie ze swoim pierwotnym przeznaczeniem.

1939–1945

Wojna przerwała historię Klubu Kupca

Według badań dr. Ryszarda Maleszyka od początku 1941 r. niewykończonym budynkiem zainteresowały się niemieckie władze okupacyjne. Po adaptacji pomieszczeń Niemcy użytkowali obiekt w latach 1941–1944 przede wszystkim do składowania różnych materiałów.

Okresowo kwaterowało w nim również wojsko niemieckie — zarówno żołnierze podlegający krasnostawskiej komendzie placu lub jednostkom kierowanym na front wschodni, jak i kompanie tzw. „ozdrowieńców”, czyli żołnierzy wracających na front po leczeniu szpitalnym. Obok budynku znajdował się parking, na którym stały samochody, a okresowo również czołgi.

Po ewakuacji Niemców dawny budynek kupiecki ulegał dewastacji. Maleszyk podaje, że ze względu na nieuregulowany stosunek własnościowy obiekt został przejęty przez władzę ludową, a następnie przeszedł na własność Skarbu Państwa. Autor zaznacza również, że w trakcie swoich badań nie natrafił na fotografię pokazującą budynek bezpośrednio po wojnie; pierwsze znane mu fotografie pochodzą z drugiej połowy lat pięćdziesiątych.

Czytaj dalej: prywatny handel i środowisko kupieckie po 1945 r. →

1945–1953

Od niedokończonego Klubu Kupca do Domu Kultury

Powojenna historia budynku pokazuje symboliczną zmianę jego funkcji. Wczesną wiosną 1945 r., po prowizorycznym uporządkowaniu jednego z pomieszczeń, uruchomiono w nim Powiatową Bibliotekę Publiczną. Dr Maleszyk podaje, że pierwszy zapis w jej księdze inwentarzowej pochodzi z 14 marca 1945 r.

W kolejnych latach budynek przy przemianowanej już ul. Okrzei był stopniowo remontowany i przystosowywany do działalności kulturalnej. Z korespondencji przytoczonej przez Maleszyka wynika, że po remoncie sala teatralna miała być gotowa od stycznia 1953 r., a Zarząd Domu Kultury miał rozpocząć działalność 2 stycznia 1953 r. Autor przyjmuje powołanie zarządu na początku 1953 r. za datę rozpoczęcia pracy Domu Kultury w Krasnymstawie, później nazywanego Powiatowym Domem Kultury.

W ten sposób budynek zaprojektowany przed wojną jako reprezentacyjna siedziba krasnostawskich kupców stał się po wojnie jednym z najważniejszych ośrodków życia kulturalnego miasta. Dla historii SKiPK jest to szczególnie ważne: dzisiejszy Krasnostawski Dom Kultury wyrósł z niedokończonego przedwojennego Klubu Kupca.

Wielokulturowa gospodarka miasta

Żydowscy kupcy, rzemieślnicy i instytucje finansowe

Pełna historia handlu Krasnegostawu wymaga uwzględnienia społeczności żydowskiej. Wirtualny Sztetl podaje, że żydowscy kupcy odwiedzali miasto co najmniej od końca XV wieku, a w późniejszych stuleciach krasnostawscy Żydzi zajmowali się handlem, kupiectwem i rzemiosłem oraz prowadzili własne zakłady.

W okresie międzywojennym gospodarcza organizacja tej społeczności obejmowała także instytucje finansowe. W 1926 r. działał Kupiecki Bank Kredytowy, którego prezesem był Icchok Zygelszyper, a w 1927 r. utworzono Żydowski Bank Ludowy zarządzany przez Szmula Perelmutera. To ważny element obrazu lokalnego handlu — obok sklepów i cechów istniały także instytucje zapewniające przedsiębiorcom zaplecze kredytowe i organizacyjne.

Fotografia jako źródło

Archiwalne fotografie przestrzeni handlowej

W publicznie opisanym zestawie fotografii pochodzących z grupy „Krasnystaw - Przeklęte Miasto :)” znajdują się fotografie pozwalające odtwarzać dawną przestrzeń gospodarczą Krasnegostawu: jatki, sklepy, zakłady usługowe i handlowe ulice.

Wśród materiałów są m.in. ul. Poniatowskiego z 1927 r. z widocznymi jatkami mięsnymi, zachodnia pierzeja Placu 3 Maja z 1930 r., Plac 3 Maja 2 z 1932 r., ul. Mostowa z 1912 r., ul. Kościelna z 1916 r. i ul. Rejowiecka 27 z 1930 r.

Zobacz przewodnik po archiwalnych fotografiach handlowego Krasnegostawu →

Źródło zewnętrzne: Fotopolska — zestaw „Krasnystaw - Przeklęte miasto Facebook” →

1939–1945

Handel podczas okupacji

Stara strona SKK odnotowuje, że nawet okres okupacji nie spowodował całkowitego upadku handlu: nadal pracowały sklepy, składy i hurtownie.

Ten źródłowy zapis uzupełnia historia niedokończonego Klubu Kupca opisana przez dr. Ryszarda Maleszyka. Pokazuje ona, jak wojna przerwała jedną z najbardziej ambitnych inwestycji przedwojennego środowiska kupieckiego i całkowicie zmieniła funkcję jego planowanej siedziby.