Rozdział I · 1384–1918
Dawne kupiectwo
Niewiele miejsca poświęcili kupiectwu krasnostawskiemu autorzy kronik, zapisków i encyklopedii. Tym cenniejsza jest zachowana narracja dawnej strony SKK, którą w SKiPK 2.0 zachowujemy jako rdzeń opowieści i uzupełniamy o współczesne badania historyczne.
1394 · lokacja miasta
Czwartek był dniem targowym
Badania Dariusza Wojnarskiego pozwalają cofnąć gospodarczą opowieść o mieście do dokumentu lokacyjnego. Krasnystaw otrzymał prawa miejskie na prawie magdeburskim 1 marca 1394 r. Władysław Jagiełło uposażył miasto w 100 łanów gruntów i zezwolił, by odbywać „targ cotygodniowy w każdy czwartek”.
Dokument lokacyjny dawał kupcom swobodę sprzedaży i kupowania rozmaitych towarów podczas targu. W praktyce dzień targowy stawał się jednym z najważniejszych momentów tygodnia: ruch koncentrował się na placu targowym, a sprzedający uiszczali opłatę targową. Już w XV wieku odbywały się również kilkudniowe jarmarki związane z terminami świąt religijnych.
Przywileje i szlak handlowy
Krasnystaw na drodze między Rusią a zachodem
Przywilej Władysława Jagiełły i Skirgiełły z dnia 15 kwietnia 1384 r. dawał mieszczanom ziemi lubelskiej prawo handlu. Mandat wydany w Sandomierzu przez Kazimierza Jagiellończyka 5 stycznia 1450 r. utrwalił stary szlak handlowy z Rusi na Śląsk i do Wielkopolski, wyznaczając kupcom marszrutę z ziemi bełzkiej przez Krasnystaw do Lublina i dalej.
Handlowano suknem, woskiem, drzewem, smołą, futrami i innymi towarami. Ruch handlowy przyczyniał się do rozwoju Krasnegostawu: powstawały nowe zakłady, browary i liczne sklepiki mieszczańskie.
1605–1667 · dokumenty miejskie
Kuśnierze, płótno, wino, przewóz przez Wieprz i obowiązkowy postój kupców
Zestaw dokumentów przechowywanych w zamojskim archiwum pozwala dopisać do historii handlu w Krasnymstawie bardzo konkretne punkty. W 1605 r. Zygmunt III Waza nadał przywilej cechowi kuśnierskiemu, regulując m.in. wyzwalanie rzemieślników i wkupne do skrzynki cechowej. W 1611 r. król wydał przywilej dotyczący wolności handlu winem na rzecz funduszu miejskiego, a w 1637 r. Władysław IV nadał przywilej cechowi płóciennemu.
W 1649 r. Jan Kazimierz, przebywając w Krasnymstawie, ustanowił opłatę od osób i transportów z towarami przeprawiających się przez Wieprz z obcych stron; dochód miał zasilać fundusze miejskie. Szczególnie ważny dla obrazu miasta handlowego jest przywilej z 1667 r.: kupcy zmierzający m.in. w kierunku Chełma, Dubna, Hrubieszowa, Bełza, Lublina i Kazimierza mieli prowadzić trasę przez Krasnystaw i przez cztery dni oferować tu swoje towary. Celem było gospodarcze podniesienie miasta.
Dokumenty pokazują, że handel nie był tylko spontaniczną aktywnością mieszkańców. Władza królewska regulowała organizację cechów, sprzedaż określonych towarów, transport, opłaty i przebieg szlaków, wykorzystując te instrumenty do wzmacniania dochodów oraz pozycji Krasnegostawu.
XVI–XVII wiek
Od prosperity do kryzysu
Współczesne badania potwierdzają znaczenie handlowego położenia miasta. Wojnarski opisuje XVI-wieczny Krasnystaw jako ośrodek o wyraźnym profilu rzemieślniczo-handlowym. Sprzyjały mu królewskie przywileje, położenie na szlakach i dobra koniunktura gospodarcza.
Przez kolejne stulecia miejscowe kupiectwo przeżywało okresy rozwoju i kryzysu. Gdy handel kwitł, transakcje — jak przypomina dawna kronika SKK — wedle zwyczaju kończyły się obfitym poczęstunkiem. Przed najazdem szwedzkim w Krasnymstawie, Chełmie, Turobinie i Parczewie handlowano solą, skąd rozchodziła się dalej po kraju.
W XVII wieku sytuację zmieniły wojny, klęski elementarne, rozrost jurydyk, konkurencja nowo lokowanych miast — szczególnie Zamościa — oraz przemiany gospodarki Rzeczypospolitej. Według Wojnarskiego apogeum kryzysu przypadło na lata 70. i 80. XVII wieku i wiązało się również z depopulacją miasta.
XVII–XVIII wiek
Kryzysy pieniądza i osłabienie miast
Już za Zygmunta III obniżono wartość pieniądza. Jeszcze większe osłabienie nastąpiło za Jana Kazimierza, a później za panowania Sasów. Szczególnie duży zamęt na rynku pieniężnym przyniosły czasy Augusta III.
Reformę pieniądza przeprowadził dopiero Stanisław August Poniatowski, jednak nie zdołała ona odwrócić wcześniejszej degradacji gospodarczej miast leżących na szlakach handlowych. Upadał gospodarczo Lublin, a wraz z nim traciły także okoliczne miasta powiązane z jego rynkiem. Stara strona SKK odnotowuje również przywilej Stanisława Augusta Poniatowskiego ograniczający możliwość otwierania sklepów przez obcych kupców.
Organizacja zawodu
Bractwa kupieckie, nadzór i zawodowy etos
Po latach zaczęły powstawać w Polsce bractwa kupieckie, łączące ludzi tego samego lub pokrewnego zawodu dla wzajemnej korzyści, pomocy, nadzoru i kontroli zawodowej. Zawód kupca dawał wiele możliwości nadużyć, dlatego środowisko budowało własne normy i mechanizmy kontroli.
Jako szerszy kontekst dawna strona przywołuje krakowski Kodeks Baltazara Behema, którego 26 miniatur przedstawia sceny z życia i pracy kupców i rzemieślników. Nie jest to dokument krasnostawski, lecz ważny materiał porównawczy dla kultury miejskich organizacji zawodowych.
W XVI wieku coraz częściej pojawiali się kupcy spoza miejscowego „gminu kupieckiego”, którzy — według ówczesnej narracji zachowanej na starej stronie — nie ponosili lokalnych ciężarów, a mimo to prowadzili handel. Pod koniec XVII wieku kupcy zaczęli więc silniej łączyć się w konfraternie, które miały bronić ich interesów.
Zmieniająca się pozycja kupca
Kupiectwo jako zawód ceniony społecznie
Późniejsze lata przyniosły kolejne zmiany. Kupcami stawali się również przedstawiciele innych warstw i zawodów, w tym lekarze i szlachta, a samo kupiectwo cieszyło się wysokim poważaniem. Z następnych dziesięcioleci zachowało się jednak niewiele zapisków.
1809–1818
Od konfraterni do Zgromadzenia Kupców
W 1809 r. w Lublinie powstała konfraternia, która została przyłączona do podobnych organizacji z Wielkiego Księstwa Warszawskiego. Czasy Królestwa Kongresowego przyniosły reorganizację tej struktury. W 1818 r. zmieniono jej statut i nazwę, tworząc Zgromadzenie Kupców miasta Lublina.
Na podobnych zasadach opierali swą działalność kupcy krasnostawscy. Połączeni w bractwo kupieckie bronili praw i interesów, działali autonomicznie, podejmowali uchwały, ustalali regulaminy obrad, przepisy obyczajowe oraz sankcje za przekroczenia prawa cechowego. W godle cechowym pojawiał się symbol handlu — okręt lub laska Merkurego, rzymskiego opiekuna kupców.
Kupiectwo oznaczało nie tylko sprzedaż towaru, lecz również przynależność do środowiska posiadającego własne reguły, hierarchię i zawodową tożsamość.
XIX wiek
Wzorcowy statut i pięć części organizacji kupiectwa
W XIX wieku opracowano wzorcowy statut, przechowywany w Lubelskim Zgromadzeniu Kupców. Określał prawa, przywileje i obowiązki zgromadzeń kupieckich poszczególnych miast. Obejmował pięć tytułów i 61 punktów:
Tytuł I — O starszych Kupiectwa; II — O uczniach; III — O czeladnikach; IV — O kupcach; V — Przepisy ogólne.
Na przełomie XIX i XX wieku w Lublinie powstawały szkoły kształcące przyszłych kupców. Niektóre działały jeszcze długo później i stawały się wzorcem dla tworzenia podobnych placówek w innych miejscowościach.
Źródła i dalsza lektura
Dariusz Wojnarski — „Rzemiosło i handel w Krasnymstawie. Między prosperity a kryzysem”
Andrzej Wawryniuk — „Dokumenty do historii Krasnegostawu w zamojskim Archiwum”