Dzisiejszy Krasnostawski Dom Kultury ma historię znacznie starszą niż sama instytucja kultury. Budynek powstawał przed II wojną światową jako Klub Kupca — własna siedziba krasnostawskiego środowiska kupieckiego. To jeden z najważniejszych materialnych śladów pozycji, jaką kupcy zajmowali w przedwojennym Krasnymstawie.
Podstawą poniższego opracowania jest materiał dr. Ryszarda Maleszyka „Historia Krasnostawskiego Domu Kultury”, opublikowany przez Krasnostawski Dom Kultury. Autor oparł opracowanie m.in. na kwerendach archiwalnych. Czytaj materiał dr. Ryszarda Maleszyka na stronie KDK →
Zanim powstał Klub Kupca
Historia miejsca zaczyna się jeszcze przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości. Jak opisuje dr Ryszard Maleszyk, w czasie I wojny światowej, w 1915 r., wojska austriackie urządziły w tym rejonie skład paliw. Dopiero później teren został związany z jednym z najbardziej ambitnych przedsięwzięć krasnostawskiego środowiska kupieckiego.
Około 1938 roku kupcy rozpoczynają budowę własnej siedziby
Według opracowania dr. Maleszyka najprawdopodobniej w 1938 r. Stowarzyszenie Kupców Krasnostawskich rozpoczęło budowę Klubu Kupca przy ówczesnej ul. Lubelskiej.
Nie miał to być zwykły lokal organizacyjny. Powstawał murowany, piętrowy i podpiwniczony budynek, który miał stać się reprezentacyjną siedzibą krasnostawskich kupców. Projekt przygotował lubelski inżynier Stanisław Podkowa.
Charakterystycznym elementem projektu były okrągłe, przeszklone narożne baszty. Jak wskazuje opracowanie KDK, forma budynku miała podkreślać pozycję krasnostawskiego środowiska kupieckiego w mieście i regionie.
To szczególnie ważne dla historii kupiectwa w okresie międzywojennym. Klub Kupca pokazuje bowiem, że lokalni przedsiębiorcy nie tworzyli wyłącznie luźnego środowiska właścicieli sklepów. Mieli ambicję posiadania własnej, reprezentacyjnej instytucji i przestrzeni integrującej kupców.
Wojna przerwała inwestycję
Kupcy zdążyli wznieść budynek i przykryć go dachem, jednak wybuch II wojny światowej uniemożliwił dokończenie wnętrz i uruchomienie Klubu Kupca zgodnie z jego pierwotnym przeznaczeniem.
W latach 1941–1944 budynek został zajęty i zaadaptowany przez Niemców. Dr Maleszyk opisuje jego wykorzystanie m.in. jako magazynu oraz okresowego miejsca zakwaterowania wojska. W sąsiedztwie funkcjonował parking, na którym znajdowały się pojazdy wojskowe, okresowo również czołgi.
W ten sposób budynek, który miał symbolizować rozwój i znaczenie lokalnego kupiectwa, został wciągnięty w zupełnie inną historię miasta.
Od własności kupieckiej do instytucji publicznej
Po odejściu Niemców niewykończony budynek znajdował się w złym stanie. Jak opisuje dr Maleszyk, ze względu na nieuregulowany stosunek własnościowy został przejęty przez władzę ludową, a następnie przeszedł na własność Skarbu Państwa.
Ten fragment dziejów obiektu symbolicznie łączy historię przedwojennego kupiectwa z okresem powojennym, kiedy prywatny handel i dawne organizacje kupieckie znalazły się w zupełnie nowych realiach politycznych i gospodarczych. Czytaj: handel prywatny w pierwszych latach powojennych →
Biblioteka, a później Dom Kultury
Już w 1945 r. w dawnym Klubie Kupca rozpoczęła działalność Powiatowa Biblioteka Publiczna. W kolejnych latach w budynku funkcjonowały również inne instytucje.
Na początku 1953 r. rozpoczął działalność Dom Kultury. Tym samym budynek zaprojektowany jako reprezentacyjna siedziba kupców otrzymał nowe przeznaczenie, które — w kolejnych formach organizacyjnych — zachował do współczesności.
Dzisiejszy Krasnostawski Dom Kultury można więc traktować również jako materialne dziedzictwo przedwojennego Stowarzyszenia Kupców Krasnostawskich. Jego historia łączy w jednym miejscu przedwojenną przedsiębiorczość, II wojnę światową, powojenną zmianę ustroju oraz rozwój miejskich instytucji kultury.
Klub Kupca jako część historii SKiPK
Dla naszego archiwum jest to miejsce wyjątkowe. Pozwala połączyć kilka warstw historii Krasnegostawu:
Stowarzyszenie Kupców Krasnostawskich → Klub Kupca → kupiectwo międzywojenne → II wojna światowa → przemiany własnościowe po 1945 r. → Krasnostawski Dom Kultury.
Dlatego historię budynku będziemy łączyć w SKiPK z historią kupiectwa międzywojennego, historią powojenną, kartami kupców i firm oraz — wraz z rozbudową archiwum — fotografiami i dokumentami dotyczącymi tego miejsca.
Źródło
Główne źródło: dr Ryszard Maleszyk, „Historia Krasnostawskiego Domu Kultury”, Krasnostawski Dom Kultury. Pełne opracowanie na stronie KDK →
Datę rozpoczęcia budowy zachowujemy w ostrożnej formie użytej przez autora opracowania: „najprawdopodobniej w 1938 r.”