Historia zorganizowanego kupiectwa w Krasnymstawie nie zaczyna się wraz z powstaniem Stowarzyszenia Kupców Krasnostawskich w 1990 roku. Zachowane materiały prasowe pokazują, że miejscowi przedsiębiorcy tworzyli własne struktury organizacyjne już w okresie międzywojennym. Szczególnie interesujący ślad pochodzi z 1937 roku i dotyczy działalności Oddziału Stowarzyszenia Kupców Polskich w Krasnymstawie.
To ważne świadectwo, ponieważ pozwala spojrzeć na krasnostawskich kupców nie tylko jako na właścicieli pojedynczych sklepów, składów i przedsiębiorstw. Widzimy środowisko, które próbowało działać wspólnie, reprezentować swoje interesy i budować organizację wykraczającą poza samo miasto.
Krasnostawski oddział Stowarzyszenia Kupców Polskich
W zachowanym przedruku wiadomości prasowej datowanej na 2 listopada 1937 r. pojawia się informacja o „ożywionej akcji organizacyjnej” polskiego kupiectwa w powiecie krasnostawskim. Źródło jednoznacznie wymienia Oddział Stowarzyszenia Kupców Polskich w Krasnymstawie oraz osoby stojące wówczas na jego czele.
Funkcję prezesa oddziału pełnił p. Zwierzchowski, sekretarzem był p. Wdowicki, a skarbnikiem p. Gleń. Na obecnym etapie kwerendy źródło nie podaje ich imion, dlatego SKiPK nie uzupełnia ich na podstawie domysłów. Same nazwiska i funkcje są jednak cennym punktem wyjścia do dalszych badań nad przedwojennym środowiskiem kupieckim Krasnegostawu.
Z Krasnegostawu do Izbicy
Artykuł prasowy opisuje konkretne działanie krasnostawskiego oddziału. Trzej przedstawiciele jego władz — Zwierzchowski, Wdowicki i Gleń — pojechali do Izbicy, gdzie zwołali zebranie miejscowego polskiego kupiectwa. Celem było utworzenie kolejnej struktury organizacji.
Według relacji w Izbicy działało wówczas około 15 polskich kupców, a jedenastu z nich uczestniczyło w zebraniu. Delegaci z Krasnegostawu przedstawili cele i zadania Stowarzyszenia oraz jego statut. Uczestnicy jednogłośnie zdecydowali o utworzeniu pododdziału.
Do trzyosobowego zarządu nowej struktury wybrano osoby wymienione w źródle jako Wołkoński, Śliwiński i Rysek. Także w tym przypadku publikacja nie podaje imion.
Organizacja większa niż jedno miasto
Ta krótka informacja prasowa zmienia sposób, w jaki można patrzeć na przedwojenne kupiectwo Krasnegostawu. Lokalny oddział nie ograniczał się najwyraźniej do spotkań własnych członków. Jego przedstawiciele uczestniczyli w budowaniu struktur kupieckich również w sąsiednich miejscowościach.
Prasa odnotowała ponadto zainteresowanie planowanym kongresem kupieckim w Warszawie. Z Izbicy miało wyjechać trzech kupców, natomiast z Krasnegostawu — kilkunastu. Pokazuje to, że część miejscowych przedsiębiorców uczestniczyła w szerszym ruchu organizacyjnym polskiego kupiectwa i utrzymywała kontakt ze strukturami ponadlokalnymi.
Kupcy i problem dostępu do kredytu
Relacja z 1937 r. mówi również o problemach gospodarczych, z którymi mierzyli się przedsiębiorcy z mniejszych miast. Wskazywano przede wszystkim na utrudniony dostęp kupców prowincjonalnych do kredytów państwowych przeznaczonych dla polskiego kupiectwa.
W materiale wiązano ten problem z likwidacją lubelskiego oddziału Banku Spółek Zarobkowych i brakiem odpowiedniego mechanizmu rozprowadzania kredytów na terenie województwa lubelskiego. Jako możliwe rozwiązanie wskazywano wykorzystanie sieci Komunalnych Kas Oszczędności.
Dzięki temu źródło nie tylko potwierdza istnienie organizacji kupieckiej w Krasnymstawie. Pokazuje również, jakimi sprawami żyło środowisko: organizacją zawodową, reprezentacją interesów oraz dostępem do finansowania działalności gospodarczej.
Ważny element historii krasnostawskiego kupiectwa
Nie należy automatycznie utożsamiać przedwojennego Oddziału Stowarzyszenia Kupców Polskich z powstałym w 1990 r. Stowarzyszeniem Kupców Krasnostawskich. Dostępne obecnie źródła nie potwierdzają ciągłości organizacyjnej ani prawnej pomiędzy tymi strukturami.
Istnieje jednak wyraźna ciągłość samego zjawiska: krasnostawscy kupcy w różnych epokach dostrzegali potrzebę wspólnego działania. W 1937 r. miejscowy oddział organizował kupiectwo w regionie i uczestniczył w szerszym ruchu gospodarczym. Ponad pół wieku później, w realiach transformacji ustrojowej, kolejna generacja przedsiębiorców powołała własne Stowarzyszenie Kupców Krasnostawskich.
Dla SKiPK informacja z 1937 r. jest dlatego czymś więcej niż prasową ciekawostką. To konkretny, datowany ślad zorganizowanego życia kupieckiego w przedwojennym Krasnymstawie — z nazwiskami władz, opisem działania i kontekstem gospodarczym.
Co jeszcze warto ustalić?
Źródło otwiera kilka nowych kierunków kwerendy. Do ustalenia pozostają przede wszystkim pełne imiona i biografie Zwierzchowskiego, Wdowickiego i Glenia, data powstania krasnostawskiego oddziału oraz jego liczebność i siedziba. Warto również poszukać informacji o delegatach z Krasnegostawu na kongres kupiecki w Warszawie oraz dokumentów dotyczących kontaktów oddziału z innymi organizacjami kupieckimi województwa lubelskiego.
W Archiwum Państwowym w Zamościu zachował się obszerny zespół akt Stowarzyszenia Kupców Polskich Oddział w Zamościu, obejmujący m.in. materiały organizacyjne, korespondencję, protokoły, sprawy członkowskie i dokumentację z lat 30. Nie jest to dowód dotyczący bezpośrednio krasnostawskiego oddziału, ale pokazuje, że dalsza kwerenda archiwalna dotycząca regionalnych struktur Stowarzyszenia może przynieść nowe informacje.
Źródła
Podstawą artykułu jest przedruk informacji prasowej z 2 listopada 1937 r. (nr 300) zamieszczony w publikacji „Nestor”, nr 61, w zestawieniu „Dawna prasa o Krasnymstawie”. Informacja opisuje działalność Oddziału Stowarzyszenia Kupców Polskich w Krasnymstawie, jego władze oraz utworzenie pododdziału w Izbicy.
Dodatkowym kierunkiem badawczym jest zespół archiwalny „Stowarzyszenie Kupców Polskich Oddział w Zamościu” przechowywany w Archiwum Państwowym w Zamościu (sygnatura zespołu 88/1021/0). Nie wykorzystujemy go tutaj jako bezpośredniego źródła informacji o krasnostawskim oddziale, lecz wskazujemy jako materiał do przyszłej kwerendy porównawczej.